Actueel

De laatste fase van het leven gaat ons allemaal aan

Ziekenhuizen presenteren zich graag als centra waar - veelal oudere - mensen beter worden gemaakt. Dat is ook vaak zo. Maar dat wel of niet beter worden gaat ook vaak met angst gepaard. Het gesprek over de angst voor de dood, de angst voor lijden, de angst om alleen achter te blijven, de angst voor ontluistering, de angst voor afhankelijkheid, de angst voor gebrek aan controle, de angst voor niet-leuk, kortom de angst voor straks, is geworden tot een privé-gesprek. Terwijl het een sociaal en cultureel probleem is, dat breed erkenning verdient, ook in de politiek. Dat betoogden Anne-Mei The en Hans Wansink in de Volkskrant een paar maanden geleden. 

Door de ontwikkeling van de medische technologie gaan we niet meer zo gemakkelijk vanzelf dood. Dat eindeloos lang doorleven ook een verlenging van het lijden betekent, realiseren we ons te weinig. Het medisch handelen kan daarbij gemakkelijk doorslaan: als we het leven niet onder controle kunnen krijgen, dan maar een geregisseerde dood.

Een duidelijk voorbeeld hiervan is de initiatiefgroep Uit Vrije Wil, die pleit voor hulp voor mensen boven de zeventig die dood willen. Die heeft in korte tijd ruim voldoende handtekeningen opgehaald om haar voorstel op de agenda te krijgen in de Tweede Kamer. Een van de initiatiefnemers Hedy d’Ancona zegt: de angst voor straks verpest voor haar het plezier in de ‘fantastische levensfase’ waar ze zich nu als 72-jarige bevindt. Enthousiast verklaart d'Ancona dat ‘het recht om zelf je sterfmoment te kiezen’ naadloos past in de emancipatiestrijd die zij als feministe haar hele leven heeft gevoerd. Maar dat recht op zelfbeschikking moet dan wel gestalte krijgen door een ander, een niet-dokter. En of dat moreel of juridisch aanvaardbaar is, daar laat Uit Vrije Wil zich niet over uit. Wel controle, maar geen verantwoordelijkheid, daar komt het op neer.

Het hele verhaal van de zelfbeschikking belemmert het zicht op de maatschappelijke context van die heel reële angst voor straks. De medische en juridische oplossingen om aan die angst - en meteen ook maar aan het leven zelf - een einde te maken, zijn schijn-oplossingen. De angst voor straks heeft veel meer te maken met toenemende eenzaamheid (partner valt weg, kinderen hebben het te druk), met het gevoel nutteloos te zijn als niet meer productieve oudere in de samenleving.

In onze genotcultuur is geen plaats voor zorgplicht voor onze ouders, ook al omdat we zelf pas halverwege ons leven aan kinderen beginnen. En voor die een of twee kinderen zorgen vinden we vaak al een hele opgave. Als daarbij de intensieve zorg komt voor onze ouders, komt het gezinsleven met veelal twee werkende partners onder druk te staan. De angst voor straks verzuurt niet alleen het leven van kwetsbare mensen boven de zeventig. Het gebrek aan perspectief op een menswaardige levensavond voor mensen die niet meer voor zichzelf kunnen zorgen, vervult ook hun kinderen met onmacht.

De laatste fase van het leven gaat ons allemaal aan. Het gaat ons allemaal aan dat er in onze samenleving en in onze ouderenzorg ruimte blijft voor de menselijke maat. Dat betekent dat er oprechte interesse, aandacht, empathie en tijd is voor onze oudere medemensen. Ik hoop dat u, als patiënten die aan onze professionele zorg bent toevertrouwd, deze menselijke maat mag ervaren.

Ben Simons, geestelijk verzorger